Me Ya Sa Allah Ya Halicci Jahilci?

A cewar rahoton Kamfanin Dillancin Labaran Hauza, a mahangar tauhidi, Allah bai halicci jahilci ba, sai dai Ya halicci hankali da ilimi. Jahilci yana samun ma’ana ne a lokacin da mutum ya yi watsi da hankalinsa da kuma damar da yake da ita ta ilimi. Haka kuma mutum, saboda yana da hankali da sha’awa, halitta ce mai ikon zaɓi; kuma wannan zaɓi shi ne sirrin ci gabansa ko faɗuwarsa.

Allah bai halicci jahilci ba, a’a, abin da Ya halitta shi ne ilimi da hankali. Jahilci yana samun ma’ana ne a inda ba a kula da hankali da ilimi ba. Mutum kuma, saboda yana da hankali da sha’awa, yana da ikon zaɓi, kuma wannan ikon ne yake ba shi damar samun ci gaba ko faɗuwa, tare da ba shi wata dama da za ta iya kai shi zuwa matsayi da ya fi na mala’iku.

Allah bai halicci jahilci ba, sai dai Ya halicci ilimi da hankali. A inda hankali ba ya nan, a nan ne muke magana game da “jahilci”. Saboda haka, Allah Ya halicci abin da yake akwai, ba abin da babu shi ba. Misali, idan babu wata bishiya a gabammu, ba za a iya tambayar wa ya dasa wannan bishiyar ba. Amma game da abin da yake akwai, kamar tebur, ana iya tambayar wa ya ƙera shi. Haka nan hankali yana nan, kuma Allah ne Ya halicce shi.

Allah Ya halicci hankali ne domin bayinsa su samu ci gaba, su kai ga kamala, su kuma kusanci Allah. Amma bai halicci jahilci ba. Mutanen da suke yin watsi da hankali kuma suke taka shi, a zahiri suna shiga matsayin rashin hankali, kuma wannan yanayi ake kira jahilci.

A cikin halittar ɗan Adam akwai hankali, wanda ake kira “hankalin halitta” (aql bil-fitra), amma wannan hankali shi kaɗai bai isa ya kai mutum ga manufarsa ba. Hankalin halitta dole ne ya koma hankalin mallaka (aql bil-malaka), sannan ya koma hankali mai aiki (aql bil-fi’l), daga bisani kuma ya kai ga hankalin da aka samu (aql al-mustafad). Wannan tsari ne ke haifar da ci gaban mutum, har ya iya kai shi wani matsayi da ya fi na mala’iku.

Da a ce an halicci hankalin mutum cikakke tun daga farko, da mutum bai bambanta da mala’ika ba, kuma a wannan yanayin da bai yi wani ƙoƙari na musamman ba. A cikin riwaya an bayyana cewa an halicci dabbobi daga sha’awa zalla, mala’iku daga hankali zalla, yayin da aka halicci mutum daga haɗin hankali da sha’awa.

Idan hankalin mutum ya rinjayi sha’awarsa, mutum zai iya wuce mala’iku; domin mala’ika ba shi da sha’awa kuma yana bin hankalinsa ne. Amma mutum, duk da yana da sha’awa, idan ya bi hankalinsa, wannan ne zai sa ya samu ci gaba. A akasin haka, idan mutum ya bi sha’awarsa, zai iya zama ƙasa da dabba; domin ana ɗauka cewa dabba ba ta da hankali kuma tana bin sha’awa, yayin da mutum yake da hankali amma ya zaɓi bin sha’awarsa.

Saboda haka, hankali dole ne ya kasance yana da damar haɓaka, haka nan ilimi ma ya kasance yana iya ƙaruwa. Domin da a ce hankali da ilimi ba sa iya haɓaka, da mutum zai tsaya a matsayinsa na farko, kuma da ba zai samu damar ci gaba ba.

Zaɓi; Muhimmin Sharadin Mutum da Samun Ci gaba

Wani muhimmin batu shi ne jahilcin da yake kasancewa a cikin mutum. Abin da ake nufi da jahilci ba wai zunubi kawai ba ne; domin kowane zunubi ma ana aikata shi ne ta wani nau’i na jahilci da halin jahilci. Wannan jahilci yana da alaƙa da ikon zaɓin mutum. Da a ce ba a ba mutum wannan damar ba, da an cire masa ikon zaɓi.

Idan mutum ba shi da ikon zaɓi, to ba zai ƙara zama mutum ba; ko dai ya zama mala’ika, ko dutse, ko wani abu makamancin haka. Ci gaban mutum da ainihin mutuntakarsa yana cikin samun damar zaɓi; wato ya kasance yana iya aikata zunubi kuma yana iya ƙin aikata shi. Idan wannan damar ba ta wanzu ba, to ci gaba, zaɓi da mutuntaka ba za su ƙara samun ma’ana ba.

Allah Ya bayyana wannan damar da mutum yake da ita ta ɗaukar amanarSa a cikin ayar:

«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا»

Lokacin da aka kwatanta damar mutum ta ɗaukar wannan amana da damar sammai, ƙasa da duwatsu, sai aka bayyana cewa sammai ba su iya ɗaukarta ba, ƙasa ba ta da damar ɗaukarta, haka nan duwatsu ba su da ƙarfin ɗaukarta. Amma mutum yana da damar ɗaukar wannan amana.

Duk da haka, wannan mutum ɗin shi ne wanda zai iya zama “zalim” da “jahil”. Mutumin da zai iya yin zalunci kuma ya iya zama jahili, a lokaci guda yana iya kaiwa matsayin ɗaukar wata amana da babu wani mahaluki da ya iya ɗaukarta, yayin da sammai, ƙasa da duwatsu ba su iya ɗaukarta ba.

Furucin “zalim da jahil” ma yana da muhimmanci idan aka duba shi ta mahangar “rashin abu da damar samuwarsa” (adama wa malaka). Idan babu ilimi, jahilci ba ya da ma’ana; haka kuma idan babu adalci, zalunci ba ya samun ma’ana. Misali, ba za mu taɓa cewa dutse makaho ba, domin dutse ba shi da irin matsayin da ake sa ran yana da ido. Amma idan muka ce mutum makaho ne, hakan ya samo asali ne saboda mutum yana da matsayin da ya kamata ya kasance mai gani.

Haka nan idan muka ce wani mutum jahili ne, hakan yana faruwa ne saboda matsayinsa da ƙarfinsa shi ne ya kasance mai hankali da ilimi. Wanda ba shi da wannan matsayi da wannan dama, ba za a iya cewa shi “zalim” ko “jahil” ba.

Daga wannan batu ma za a iya fahimtar girman mutum, damar da yake da ita da kuma ainihin kasancewarsa na ɗan Adam. Mutum halitta ce mai ikon zaɓi; yana iya zama azzalumi, jahili kuma mai zunubi, amma a lokaci guda yana iya zama adali, masani, mai taƙawa kuma mai ibada.

Da a ce babu ikon zaɓin da aka ba mutum wanda ta hanyarsa zai iya yin zalunci, jahilci da zunubi, da adalci, ilimi, taƙawa da ibada su ma ba za su samu ma’ana ba. A wannan yanayin, mutum ma ba zai ƙara zama mutum ba.